Endometriose Awareness Month

Wat is endometriose?

Endometriose is een chronische ontstekingsziekte van het vrouwelijke genitale stelsel die onder meer hevige pijn in de onderbuik veroorzaakt. Om deze ziekte te begrijpen, moet je eerst weten wat het endometrium is.

Het endometrium is de slijmvlieslaag die de binnenzijde van de baarmoeder bekleedt. Tijdens de cyclus en onder invloed van oestrogenen wordt het endometrium dikker in voorbereiding van een eventuele zwangerschap. Als er geen bevruchting plaatsvindt, wordt het endometrium afgestoten en afgevoerd via de vagina. Er treedt een menstruatie op.

Wat is er bij endometriose aan de hand?

Bij een vrouw met endometriose ontwikkelt weefsel dat (enigszins) lijkt op baarmoederslijmvlies (endometrium) zich buiten de baarmoederholte. Dit weefsel zit meestal op het buikvlies (peritoneum) en/of organen in de buik. Een enkele keer komt het voor op de baarmoederhals, in de borstholte (long), in de navel of in een keizersnede-litteken.

Het “groeit” daar, en zorgt voor een chronische ontsteking met een scala van klachten. Men spreekt in dat geval van endometriosehaarden of -letsels. De chronische ontsteking zorgt vaak voor verminderde vruchtbaarheid, die overigens ook het gevolg kan zijn van vergroeiingen en verklevingen van eileiders en eierstokken.

Waar kan endometriose voorkomen?

Men onderscheidt twee vormen van endometriose:

Externe endometriose

Er is sprake van externe endometriose wanneer de haarden zich ontwikkelen op andere organen dan de baarmoeder.

In de meeste gevallen komen er letsels voor op:

  • het buikvlies dat de organen in het bekken bekleedt
  • de eierstokken

Maar de haarden zijn ook mogelijk:

  • in de ligamenten die de baarmoeder op haar plaats houden
  • op de wand van de darmen
  • op de wand van de blaas

In zeldzamere gevallen kan endometriose ook buiten het bekken optreden, zoals op het middenrif, in het litteken van een keizersnede of in de navel.

Interne endometriose

Het endometrium kan ook diep doordringen in de eigenlijke spierwand van de baarmoeder. In dat geval spreekt men van interne endometriose of adenomyose.

Endometriose heeft meerdere verschijningsvormen:

  • Oppervlakkige endometriose: geïsoleerde vlakke zones op het buikvlies.
  • Uitgebreide endometriose: knobbels (noduli) die kunnen doorgroeien in omgevende organen zoals blaas, urinewegen, darm en vaginawand.
  • Endometriosecysten (endometrioma’s): cysten in de eierstok(ken).

Graad van endometriose

We gebruiken vier graden om de ernst van de endometriose te bepalen.

• Graad I (minimaal):  < 3 cm² totale oppervlakte (oppervlakkige endometriose)

• Graad II (mild):  > 3 cm² totale oppervlakte (oppervlakkige endometriose)

• Graad III (matig):  één eierstok met endometriosecyste(n) (met vaak ook nog oppervlakkige endometriose ter hoogte van het buikvlies)

• Graad IV (ernstig):  elk van de twee eierstokken is aangetast door endometriosecysten of er is diep infiltrerende endometriose aanwezig (met vaak ook nog oppervlakkige endometriose ter hoogte van het buikvlies)

Waar komt endometriose vandaan?

De precieze oorzaak van endometriose is niet bekend. Men weet evenmin waarom bepaalde vrouwen ermee te maken krijgen en andere niet. Nochtans is het een vrij frequente ziekte. Volgens de zeldzame statistische gegevens waarover we beschikken, wordt één vrouw op tien in de vruchtbare leeftijd erdoor getroffen.

Niettemin worden er bepaalde theorieën naar voren geschoven. Een van die theorieën stelt dat bloed tijdens de menstruatie via de eileiders terugloopt in de buikholte. In dit bloed zitten cellen die zich zouden nestelen op de wand van de organen in het bekken (Sampson, 1927)

Maar omdat endometriose soms ook buiten het bekken kan optreden, is er een andere hypothese die veronderstelt dat deze endometriumcellen via de bloedbaan of de lymfeklieren naar andere locaties worden verspreid.

Een andere theorie beoogt dat immunologische stoornissen een factor kunnen zijn in het ontstaan endometriose: het afweersysteem herkent bij endometriose blijkbaar niet dat lichaamseigen cellen op de verkeerde plaats zitten en moeten worden opgeruimd. Het afweersysteem ruimt ze dan niet op, maar kapselt ze af, zodat ze kunnen blijven leven en zich verder kunnen ontwikkelen. Dat de immunologie een rol speelt bij het ontstaan van endometriose mag ook worden verondersteld op basis van het epidemiologisch gegeven dat (auto-)immuunziektes vaker bij endometriose-patiënten voorkomen. (Dmowski, 1981)

Vrouwen met een eerstegraads familielid met endometriose hebben een grotere kans dat zij ook endometriose krijgen. Erfelijke factoren, bepaalde genen dus, spelen ongetwijfeld een rol, maar het is nog niet duidelijk hoe precies. Hier wordt in meerdere landen uitgebreid onderzoek naar gedaan.

Alhoewel het wetenschappelijk bewijs niet erg sterk is, zou ook de blootstelling aan schadelijke stoffen – dioxines en PCB’s – invloed kunnen hebben op het ontstaan van endometriose.

Wat zijn de symptomen van endometriose?

De symptomen verschillen volgens de plaats waar de endometrioseletsels voorkomen. Het vaakst voorkomende symptoom is hevige pijn in het bekken.

De meeste symptomen hebben een cyclisch karakter en verhevigen tijdens de menstruatie (onder invloed van de oestrogenen). Ze beginnen enkele dagen vóór de menstruatie en stoppen als de menstruatie gedaan is, elke maand opnieuw. Na verloop van tijd kan de duur van de klachten langer worden.

Mogelijke symptomen zijn:

  • pijnlijke menstruatie (soms zeer hevige pijn)
  • pijn in de onderbuik
  • pijn bij seksuele betrekkingen
  • stoornissen in het darmkanaal (constipatie, diarree, pijn en bloed in de ontlasting)
  • een opgeblazen gevoel
  • stoornissen van de urinewegen (branderig gevoel, bloedverlies in de urine, pijn bij het plassen)
  • onvruchtbaarheid
  • vermoeidheid
  • ovulatiepijn (pijn tijdens eisprong)
  • hevige en langdurige bloedingen en/of stolsels

Opgelet: er zijn patiënten met ernstige endometriose die helemaal geen pijnklachten hebben, maar er zijn ook patiënten met minimale of milde endometriose die ernstige pijnklachten vertonen zodat zij zelfs niet meer normaal kunnen functioneren. Er is, met andere woorden, niet altijd een rechtstreeks verband tussen de uitgebreidheid van de endometriose en de ernst van de pijnklachten.

Zijn er risicofactoren om endometriose te krijgen?

Diverse factoren verhogen het risico om endometriose te krijgen:

  • Een eerste menstruatie op jonge leeftijd;
  • Hevige menstruatiepijn tijdens de adolescentie (pijn die niet overgaat na inname van pijnstillende middelen en/of bij therapie met orale anticonceptie);
  • Langdurige menstruatie;
  • Overvloedige menstruatie;
  • Bepaalde genitale afwijkingen

Wat is de behandeling van endometriose?

Endometriose is een chronische ziekte: als je ze eenmaal hebt, is ze moeilijk te genezen. Niettemin bestaan er diverse behandelingen om de symptomen en endometriosepijn te verlichten, en om te voorkomen dat de ziekte zich verder ontwikkelt en nieuwe letsels vormt.

In samenspraak met de arts of gynaecoloog zal de beste behandeling voor elke vrouw en in elke periode van haar leven worden besproken.

Behandeling met medicijnen

  1. Ontstekingsremmers en pijnstillers

Geneesmiddelen zoals paracetamol, niet-steroïde ontstekingsremmende geneesmiddelen en krachtigere zogenaamde niveau 2-analgetica (tramadol, codeïne, opiaten) verlichten de pijn en de ontsteking die veroorzaakt worden door de endometriose. Met deze middelen is de behandeling symptomatisch, maar genezing van de ziekte is niet mogelijk. Om effectief te zijn, moet je de inname starten vóór je de pijn verwacht. Je moet de middelen regelmatig verder nemen zolang de pijn duurt. Langdurig gebruik zou beperkt moeten blijven vanwege hun bijwerkingen.

  2. Hormonale geneesmiddelen

Het doel van een hormonale behandeling van endometriosepijn is de productie van oestrogeen te onderdrukken, zodat de endometriosehaarden niet meer worden geactiveerd en de pijn wordt weggenomen.

Met de anticonceptiepil en progesteronbehandelingen die continu ingenomen worden, kan men de menstruatiecyclus onderbreken en de menstruaties dus stoppen. Als er geen menstruatie is, bloeden ook de endometrioseletsels niet meer. Bijgevolg verdwijnt de pijn. Bovendien onderdrukt progesteron de effecten van oestrogenen, waardoor de ziekte zich niet verder ontwikkelt.

De arts of gynaecoloog kan eveneens besluiten om LHRH-analogen toe te dienen – LHRH is een hormoon dat een sleutelrol speelt in de menstruatiecyclus. Op die manier wordt de oestrogeenproductie onderdrukt en ontstaat er een toestand van kunstmatige menopauze. De endometriosehaarden zullen dan geleidelijk uitdrogen, waarna de ontstekingsreactie vermindert tot verdwijnt. Deze behandeling veroorzaakt echter veel bijwerkingen: opvliegers, afname van botmassa (osteoporose), stemmingswisselingen en vaginale droogheid.

Chirurgische aanpak

Chirurgie is aangewezen in bepaalde omstandigheden, zoals de behandeling van een endometrioseletsel, onvruchtbaarheid of terugkerende symptomen na een hormonale behandeling. Het doel van een operatie is al het zichtbare endometrioseweefsel en de verklevingen te verwijderen. Er is evenwel geen garantie dat er geen herval zal zijn.

Doorgaans gebeurt de ingreep via een kijkoperatie of laparoscopie. De buikwand hoeft niet te worden geopend – er zijn alleen kleine insnijdingen nodig waarlangs de instrumenten en de camera kunnen worden ingebracht. Er zijn minder littekens en het herstel is sneller.

Volledige excisie van abnormaal weefsel is de gouden standaardbehandeling en tracht endometriose volledig te verwijderen (meestal permanent) door alle ziekte bij de wortels chirurgisch weg te snijden.

Deze methode is bedoeld om de normale anatomie te herstellen en organen waar mogelijk te behouden. De kans op herhaling is laag wanneer deze procedure wordt uitgevoerd door chirurgen die bekwaam zijn in het identificeren van alle vormen van endometriose en het verwijderen van endometriose, waar deze ook wordt aangetroffen.

Bij excisiechirurgie snijdt een chirurg met een schaar, een heel fijn warmtepistool of een laserstraal de endometriose-laesie uit het omliggende weefsel en stuurt monsters van de operatie naar de pathologie ter bevestiging. Dit is duidelijk anders dan ablatiechirurgie, waarbij de chirurg alleen het oppervlak van de laesie verbrandt. Houd er rekening mee dat hoewel de overgrote meerderheid van gynaecologen ablatiechirurgie beoefent, slechts een handvol is getraind met behulp van de excisiemethode.

Bij een ablatie-operatie wordt een vrouw vaak gedegradeerd tot herhaalde operaties en aanhoudende pijn, omdat niet alle aangetaste weefsel wordt verwijderd.

In het geval van diepe endometriose of talrijke verklevingen is de ingreep complexer. Dan moet men zijn toevlucht nemen tot een laparotomie, een ingreep waarbij de buik moet worden geopend.

Complicaties zijn mogelijk na de operatie: blaasdisfunctie, rectovaginale fistel, losse spijsverteringshechting, voorbijgaande spijsverteringsafleiding (stoma), ureterale fistel, verminderde ovariële reserve … Chirurgie verbetert de pijn bij 70-80% van de patiënten en in 50% van de gevallen kan men een zwangerschap binnen 12-18 maanden verwachten.

Bij jonge vrouwen met kinderwens zal alles in het werk worden gesteld om de vruchtbaarheid te behouden. Bij milde tot matige endometriose: chirurgie lijkt zowel de natuurlijke vruchtbaarheid als de kans op IVF-zwangerschappen te kunnen verbeteren. Bij ernstige / diepe endometriose: de resultaten van operaties op het gebied van vruchtbaarheid konden niet bevredigend worden vergeleken met de resultaten van IVF zonder voorafgaande operatie. De keuzes moeten geval per geval worden besproken (volgens verschillende criteria: leeftijd, zeer pijnlijke vorm of risico op complicaties, andere daarmee samenhangende factoren, enz.)

Alternatieve holistische aanpak

Allopathische behandelingen die werken op de geleiding van pijn kunnen worden aangevuld met complementaire therapieën die pijnlijke stimuli kunnen blokkeren (acupunctuur, mesotherapie, huidneurostimulatie (TENS (zoals Livia)). Ostheopathie, fasciatherapie, fysiotherapie, psychotherapie, hypnose, sofrologie, enz. zijn andere effectieve manieren om voor jezelf en de pijn te zorgen. Sportactiviteiten en diëten gericht op het verminderen van ontstekingen zijn ook nuttige hulpmiddelen.

Kinderwens

De aanwezigheid van endometriose verlaagt de zwangerschapskans tot minder dan 10% per maand. Door het operatief verwijderen van endometriose zullen uw kansen op een zwangerschap vergroot worden.

Onderzoeken en diagnose

Bij (vermoeden van) deze aandoening worden er een of meerdere onderzoeken uitgevoerd, te starten met een uitgebreid vragengesprek met uw gynaecoloog.

  • Gynaecologische echografie ~ Geluidsgolven tonen een doorsnede van het vrouwelijke bekken en geven een gedetailleerd beeld van de baarmoeder en eierstokken.
  • MR-scan (magnetische resonantie) ~ In het magneetveld wekken korte radiogolven signalen op in het lichaam. Een computer verwerkt deze signaalintensiteiten tot allerlei doorsneden van de lichaamsregio. Het is een diagnostisch hulpmiddel. Het kan verklevingen identificeren (inclusief diegenen die niet zichtbaar zijn op een vaginale echografie) in bijna 90% van de gevallen.
  • RX dikke darm ~ Radiografie van de dikke darm (colon) door middel van contrastvloeistof en röntgenstralen.
  • RX nieren en urinewegen ~ Radiografie van nieren en urinewegen door middel van contrastvloeistof en röntgenstralen, om te kijken in hoeverre endometriose ingroeit in de wand van de urinewegen en of deze urinewegen niet door endometriose zijn vernauwd.
  •     Laparoscopie ~  De meest betrouwbare methode om de diagnose te stellen is een kijkoperatie. De buikholte en inwendige organen wordt onderzocht met behulp van een endoscoop (een camera). Het maakt directe visualisatie van verklevingen mogelijk. Deze operatie wordt uitgevoerd onder algemene anesthesie. Er worden kleine huidincisies gemaakt: één in de navel en andere in de onderbuik. Met fijne instrumenten kunnen er zorgvuldig weefselmonsters worden genomen die vervolgens onder een microscoop worden geanalyseerd om de diagnose te bevestigen. Laparoscopie maakt het mogelijk om de diagnose te stellen en tegelijkertijd de chirurgische behandeling uit te voeren.

Waarom duurt het zo lang eer artsen de diagnose ‘endometriose’ uitspreken?

Hier zijn verschillende redenen voor:

  • Allereerst is endometriose een ziekte die nog te onbekend is bij én begrepen wordt door het grote publiek.
  • Daarbij hebben we als vrouw nog te vaak de neiging om pijnlijke menstruaties, die bij velen als ‘normaal’ worden beschouwd, te verbergen.
  • Vrouwen raadplegen door deze onnodige schaamte vaak te laat een specialist. Het is voor velen nog steeds moeilijk om erover te praten, of het nu met familieleden of met specialisten is.
  • Bovendien worden sommige symptomen van endometriose door artsen nog vaak aanzien voor andere ziektes, waardoor vrouwen van het ene onderzoek in het andere tuimelen zonder oplossingen te vinden.
  • Ook het gebrek aan kennis van endometriose bij artsen zelf, en dan om te beginnen bij de huisartsen, kan leiden tot allerlei onnodige onderzoeken.
  • Ten slotte helpt de complexiteit van endometriose niet om ​​gemakkelijk een diagnose te stellen. De ziekte presenteert zich in verschillende vormen en symptomen. Elke vrouw kan op een andere manier symptomen vertonen die kunnen leiden tot onnodige onderzoeken of operaties voordat er aan endometriose gedacht wordt.
X